Spis treści:
- Czy od lipca 2026 r. możemy powiedzieć, że mamy rewolucję w badaniu właściwości wykonawców?
- Przypomnijmy – jakie rodzaje certyfikatów będzie mógł uzyskać wykonawca?
- Czy każdy wykonawca może ubiegać się o certyfikat?
- Jakie instytucje będą mogły stać się podmiotem certyfikującym?
- W jaki sposób będzie to wykazywane?
- Jak przebiegać ma proces certyfikacji wykonawców zamówień publicznych?
- Czy wykonawca może nie zgodzić się z odmową udzielenia certyfikacji?
- Ile czasu trwa proces certyfikacji wykonawcy?
- Ile wykonawca będzie płacił za certyfikację?
- Wciąż trwają prace nad wdrożeniem w praktyce systemu certyfikacji wykonawców i terminy się przesuwają. Kiedy możemy się spodziewać udzielenia pierwszych certyfikacji?
Ustawa z dnia 5 sierpnia 2025 r. o certyfikacji wykonawców zamówień publicznych to istotny element reformy systemu zamówień publicznych. Wdrożenie certyfikacji w praktyce będzie jednak wymagało czasu. O tym, kto i jak może się ubiegać o certyfikat i z czego wynikają opóźnienia, opowiada Karolina Otta-Ptach, dyrektor Biura Certyfikacji Wyrobów Budowlanych.
Certyfikacja pozwoli na weryfikację wykonawcy poza konkretnym postępowaniem o udzielenie zamówienia publicznego. Dzięki temu proces udzielania zamówienia będzie przebiegał sprawniej, a liczba wymaganych dokumentów po stronie wykonawców ulegnie ograniczeniu.
Czy od lipca 2026 r. możemy powiedzieć, że mamy rewolucję w badaniu właściwości wykonawców?
Karolina Otta-Ptach: Widziałam wiele nagłówków i artykułów mówiących właśnie o rewolucji. Niestety nie nastąpi to tak prędko, gdyż samo wejście w życie ustawy o certyfikacji wykonawców zamówień publicznych nie oznacza, że kolejnego dnia wykonawcy będą mogli ubiegać się o wydanie certyfikatu. Wynika to z konieczności uzyskania przez podmioty certyfikujące akredytacji, a do tego niezbędne było opublikowanie przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) programu akredytacji dla jednostek weryfikujących i walidujących obejmującego certyfikację wykonawców. Konieczna była też publikacja rozporządzenia opisującego m.in. procedurę certyfikacji, co nastąpiło odpowiednio w lipcu i maju tego roku. Dokumenty te określają wymagania niezbędne do spełnienia przez podmioty certyfikujące. Równolegle do prowadzonego procesu akredytacyjnego trwają prace nad opracowaniem rozporządzenia dotyczącego poziomów zdolności wykonawcy do wykonywania zamówienia na roboty budowlane, które określać będzie poziomy zdolności obejmujące określone kwalifikacje zawodowe czy doświadczenie wykonawcy.
Przypomnijmy – jakie rodzaje certyfikatów będzie mógł uzyskać wykonawca?
Wykonawca będzie mógł ubiegać się o dwa rodzaje certyfikatów: niepodlegania wykluczeniu (podmiot certyfikujący potwierdza brak istnienia podstaw wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia) oraz zdolności wykonawcy (podmiot certyfikujący potwierdza zdolność wykonawcy do należytego wykonania zamówienia na roboty budowlane, dostawy lub usługi, służące do wykazania spełnienia warunków udziału w postępowaniu). Wykonawca będzie także wskazywał, na jaki okres ma zostać wydany certyfikat (od roku do trzech lat). Co najistotniejsze – certyfikacja jest dobrowolna i nie jest konieczne posiadanie certyfikatu w przypadku chęci udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia. Wykonawcy, którzy nie zdecydują się na certyfikację, dalej będą mogli uczestniczyć w postępowaniach na dotychczasowych zasadach.
Czy każdy wykonawca może ubiegać się o certyfikat?
O udzielenie certyfikacji nie może ubiegać się wykonawca, który prowadzi działalność gospodarczą oraz ma siedzibę albo miejsce zamieszkania w państwie innym niż państwa członkowskie Unii Europejskiej oraz państwa będące stronami Porozumienia Światowej Organizacji Handlu w sprawie zamówień rządowych lub stronami innych umów międzynarodowych gwarantujących na zasadzie wzajemności i równości dostęp do rynku zamówień publicznych, których stroną jest Unia. O certyfikat nie może starać się także wykonawca wspólnie z wykonawcą wskazanym powyżej. W przypadku wspólnego ubiegania się o udzielenie certyfikacji zdolności wykonawcy trzeba pamiętać, że warunkiem jej udzielenia jest posiadanie łącznie zdolności do należytego wykonania zamówienia. Wykonawcy, którym wspólnie udzielono certyfikacji zdolności, mogą powoływać się na nią i posługiwać się certyfikatem w postępowaniu o udzielenie zamówienia wyłącznie w przypadku, w którym wspólnie ubiegają się o udzielenie zamówienia.
Jakie instytucje będą mogły stać się podmiotem certyfikującym?
Podmiotem certyfikującym będą mogły zostać podmioty posiadające akredytację PCA, a w przypadku certyfikacji niepodlegania wykluczeniu dodatkowo mogą to być wyłącznie podmioty stanowiące: jednostkę sektora finansów publicznych, państwową jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej lub jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Należy pamiętać, że uzyskanie akredytacji nie jest procesem krótkim i łatwym. Oczywiste jest, że w przypadku już istniejących podmiotów certyfikujących wypracowane są mechanizmy postępowania m.in. ze skargami (odwołaniami), realizowane są audyty wewnętrzne czy przeglądy zarządzania, wdrożone są odpowiednie polityki, opracowane analizy ryzyka i określone zasady zapewnienia bezstronności. Zatem wdrożenie nowej normy akredytacyjnej w jednostce już istniejącej można porównać do uruchomienia produkcji na nowej linii wytwórczej w działającej fabryce (a nie budowy nowej fabryki od zera). Niemniej jednak proces akredytacyjny jest niezwykle wymagający, gdyż należy wykazać spełnienie wymagań normy PN-EN ISO/IEC 17029:2020-04 oraz odpowiednich regulacji prawnych i programów PCA.
W jaki sposób będzie to wykazywane?
Ocena jednostki w procesie akredytacji polega na ocenie wdrożonego systemu zarządzania podmiotu certyfikującego oraz jego kompetencji. Polskie Centrum Akredytacji w ramach takiej oceny dokonuje przeglądu dokumentacji systemu zarządzania jednostki i weryfikacji na miejscu – czyli przeprowadza znany nam wszystkim audyt. Akredytacja udzielana jest na 5 lat i corocznie PCA prowadzić będzie nadzór nad wydaną akredytacją, aby ocenić, czy jednostka dalej ma kompetencje do prowadzenia procesów certyfikacji.
Jak przebiegać ma proces certyfikacji wykonawców zamówień publicznych?
W wielkim skrócie: formalnie proces certyfikacji zaczyna się od złożenia przez wykonawcę wniosku zawierającego m.in. dane wnioskodawcy, rodzaj certyfikacji, okres, na jaki ma być udzielona, oraz odpowiednie oświadczenia. Następnym krokiem jest podpisanie umowy pomiędzy podmiotem certyfikującym a wnioskodawcą, która określać będzie obowiązki każdej ze stron, a także wysokość wynagrodzenia podmiotu certyfikującego. Kolejno następuje formalna procedura certyfikacji. Obejmuje ona sprawdzenie podmiotowych środków dowodowych oraz dokumentów, oświadczeń i informacji przez wskazany przez jednostkę zespół oceniający. I tu należy podkreślić, że członkowie zespołu oceniającego muszą być osobami o odpowiednich kompetencjach i doświadczeniu i nie mogą posiadać powiązań prywatnych oraz zawodowych (w okresie 3 lat) czy innych mających wpływ na bezstronność w odniesieniu do wykonawcy, którego sytuacja jest oceniana. Po zakończeniu procedury certyfikacji podmiot certyfikujący podejmuje decyzję o udzieleniu lub odmowie udzielenia certyfikacji.
Czy wykonawca może nie zgodzić się z odmową udzielenia certyfikacji?
Wnioskodawca ma prawo wniesienia zastrzeżeń do wydanej przez podmiot certyfikujący decyzji. Do oceny tych zastrzeżeń powoływany jest zespół, który nie uczestniczył w poprzedniej ocenie. Trzeba też pamiętać, że wydanie certyfikatu nie kończy całego procesu, gdyż w okresie ważności certyfikatu prowadzony jest stały nadzór nad aktualnością ważności certyfikacji. Odpowiada za to zespół nadzorujący, który monitoruje sytuację wykonawcy poprzez okresową analizę dokumentacji, oświadczeń i informacji, w tym przekazanych przez zamawiających informacji dotyczących realizacji zamówień przez wykonawcę, a także ocenę zgłoszeń, sygnałów i zawiadomień dotyczących wykonawcy, które mogą wpływać na aktualność certyfikatu. W ramach czynności podejmowanych w toku monitorowania sytuacji wykonawcy podmiot certyfikujący zobowiązany jest do opracowania harmonogramu na kolejne 12 miesięcy liczone od dnia udzielenia certyfikacji.
Ile czasu trwa proces certyfikacji wykonawcy?
Procedura certyfikacji powinna zostać przeprowadzona w terminie 30 dni od dnia zawarcia umowy, chyba że w treści umowy postanowiono inaczej. Termin ten z pewnością zależy nie tylko od tempa pracy podmiotu oceniającego, ale w największej mierze od wnioskodawcy i tego, kiedy przekaże jednostce komplet danych. Jednym z największych plusów certyfikacji jest to, że po zawarciu umowy z podmiotem certyfikującym wykonawca może złożyć oświadczenie o wyrażeniu zgody na zwrócenie się przez podmiot certyfikujący do właściwych organów o wydanie podmiotowych środków dowodowych potwierdzających, że wykonawca nie zalega z opłacaniem podatków i opłat oraz składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne (w celu potwierdzenia niepodlegania wykluczeniu) – wraz ze wskazaniem właściwych organów. Oświadczenie zachowuje ważność przez cały okres ważności certyfikatu, chyba że wykonawca odwoła to oświadczenie.
Ile wykonawca będzie płacił za certyfikację?
Zdaję sobie sprawę z tego, że to jest najważniejsza kwestia z punktu widzenia wykonawcy. Różne były pomysły i opinie, czy cenę powinny ustalać jednostki czy powinna być odgórnie narzucona. Ustawodawca określił pewne zasady dotyczące ustalania wynagrodzenia podmiotu certyfikującego w związku z procesem certyfikacji. Dla przykładu: w przypadku certyfikacji obejmującej niepodleganie wykluczeniu w zakresie podstaw wykluczenia, o których mowa w art. 108 ust. 1 pkt 1‒5 prawa zamówień publicznych, wynagrodzenie ustala się łącznie dla wszystkich podstaw wykluczenia. Inaczej natomiast ustala się wynagrodzenie dla certyfikacji niepodlegania wykluczeniu w zakresie podstaw, o których mowa w art. 108 ust. 2 oraz art. 109 ust. 1 pkt 1‒5 i 7‒10 prawa zamówień publicznych – odrębnie dla każdej z tych podstaw wykluczenia. Również w przypadku certyfikacji zdolności wykonawcy wynagrodzenie ustala się odrębnie dla każdej ze zdolności. Jak widać, ustalenie wynagrodzenia podmiotu certyfikującego nie jest łatwe, najważniejsze jednak jest utrzymanie go na takim poziomie, aby usługa certyfikacji była dostępna nie tylko dla największych wykonawców, ale także dla małych i średnich przedsiębiorców.
Wciąż trwają prace nad wdrożeniem w praktyce systemu certyfikacji wykonawców i terminy się przesuwają. Kiedy możemy się spodziewać udzielenia pierwszych certyfikacji?
Nie ukrywam, że osobiście chciałabym mieć już możliwość rejestracji pierwszego wniosku o certyfikację. Przekonałam się jednak, że proces akredytacji uczy nas cierpliwości, gdyż jednostka musi skompletować dokumentację, a następnie uzyskać pozytywną ocenę PCA. Realnie patrząc, zakładam, że pierwsze certyfikacje będą możliwe w pierwszym półroczu 2027 r. Najbardziej satysfakcjonującym terminem byłby dla mnie pierwszy kwartał 2027 r. Wiem, że to bardzo ambitny plan, ale któż zabroni nam marzyć?
Autor
Karolina Otta-Ptach
dyrektor Biura Certyfikacji Wyrobów Budowlanych w Polskim Centrum Badań i Certyfikacji; inspektor zakładowej kontroli produkcji w obszarze wyrobów do budowy dróg, prefabrykacji betonowej i chemii budowlanej; członek komitetów technicznych Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (m.in. do spraw zrównoważonego budownictwa) oraz Rady Wyrobów Budowlanych (organu opiniodawczo-doradczego Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego)